Wielcy Malarze

Stanisław Wyspiański

– „czwarty” wieszcz polski

Stanisław Wyspiański
Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, sygnatura: 1-K-1939a-4 – Narodowe Archiwum Cyfrowe, Wikipedia

Stanisław Wyspiański

(1869-1907)

Największa indywidualność Młodej Polski. Swoją wszechstronnością przypominał mistrzów renesansu. Rewolucyjny dramaturg, nowator w malarstwie, odnowiciel sztuk dekoracyjnych – ale także reformator całej patriotycznej tradycji. Jego życie miało wymiar antycznej tragedii. Pędzlem i piórem walczył o polską duszę. Także dziś malarskie i poetyckie dzieło Stanisława Wyspiańskiego jest wyzwaniem, wciąż pełni rolę narodowego rachunku sumienia.

ARTYSTA WSZECHSTRONNY

ZNAWCA KULTURY STAROŻYTNEJ

k

DRAMATURG I POETA

1

WIZJONER SZTUKI

MISTRZ WITRAŻY

Stanisław Wyspiański

1869

(15 stycznia) urodził się w Krakowie Stanisław Wyspiański, pierworodny syn Franciszka (rzeźbiarza, miał za sobą kilka artystycznych sukcesów, jak również konspiracyjną pomoc powstańcom styczniowym) i Marii z Rogowskich (uzdolniona muzycznie i poetycko).

1876

dzieciństwo upływało mu w Domu Długosza przy ul Kanoniczej, w bezpośrednim sąsiedztwie Zamku i katedry, wśród rzeźb w pracowni ojca – niestety nie do końca szczęśliwe. W 1875 zmarł jego młodszy brat Tadeusz, a rok później zmarła matka 7-letniego wówczas Stanisława, co było dla niego ciosem. Kłopoty materialne sprawiają, że twórczość ojca (wykształconego i obdarzonego talentem) zamienia się w rzemiosło – frustrację „leczył” alkoholem.

i

1890

pogrążony w depresji wdowiec, nie umiał zapewnić synowi opieki, w związku z tym Stanisław Wyspiański zamieszkał w domu (przy ul. Kopernika 1 – obecnie Hotel Wyspiański) matki chrzestnej (siostry matki), słynnej cioci Stankiewiczowej. Jej mąż, Kazimierz Stankiewicz, okupił latami więzienia udział w zamachu na agenta carskiego. Szlachetny, serdeczny i otoczony nimbem bohaterskiej przeszłości wuj Stankiewicz przejął rolę ojca i zadbał o wykształcenie Stanisława Wyspiańskiego. Młody Wyspiański uczęszczał do klasycznego Gimnazjum Św. Anny, gdzie zawarł długoletnie przyjaźnie z: Lucjanem Rydlem (1870-1918), Józefem Mehofferem (1869-1946) i Stanisławem Estreicherem (1869-1939).

1887-1891

studiował w Szkole Sztuk Pięknych i na Uniwersytecie Jagiellońskim

1889

pracował przy polichromii Matejki w kościele Mariackim, co stało się dla Stanisława Wyspiańskiego życiową przygodą – szybko awansował do roli prawej ręki Jana Matejki i architekta Tadeusza Stryjeńskiego (1849-1943), na rusztowaniach spędził pół roku

1891-1894

uczył się malarstwa w Paryżu; przygotował projekty witraży do katedry lwowskiej

1895

zrealizował pierwszy monumentalny projekt – wykonał polichromię w kościele Franciszkanów. Zajmował się także projektem renowacji średniowiecznych witraży, ocalałych po pożarze zakonnego kościoła ojców Dominikanów w Krakowie. Wraz z owdowiałą ciotką Stankiewiczową zamieszkał w kamienicy Grabowskich przy ul. Poselskiej 10, w mieszkaniu z widokiem na kopułę kościoła św. Piotra i Pawła. W tym roku urodziła się też pierworodna córka artysty, Helena.

1898

Stanisław Wyspiański otrzymał nagrodę za witraże franciszkańskie (zaprojektował: “Bóg Ojciec – Stań się”, “Cztery żywioły”, “Błogosławioną Salomeę” oraz “Stygmatyzację św. Franciszka”), odbyła się też premiera scenicznej „Warszawianki”, ciesząca się dużą popularnością

1900

poślubił 18 września Teodorę Teofilię Pytko (chłopkę, z którą miał już 2 wspólnych dzieci)

Stanisław Wyspiański
Portret artysty z żoną 1904, Muzeum Narodowe w Krakowie, Wikipedia

1901

prapremiera „Wesela” wystawiona 16 marca w Teatrze Miejskim – sztuka stajał się artystyczną sensacją, towarzyskim skandalem i prawdziwym „spektaklem kultowym”. Zamieszkał wraz z rodziną przy ul. Krowoderskiej 157, gdzie urządził swą “szafirową pracownię”

1904

9 czerwca Konik Zwierzyniecki – Lajkonik harcował (i po dzień dzisiejszy harcuje) w stroju zaprojektowanym przez Stanisława Wyspiańskiego

1905

otrzymał nagrodę Akademii Umiejętności za cykl pejzaży i został wybrany na prezesa „Sztuki”

Stanisław Wyspiański
Widok z okna pracowni na Kopiec Kościuszki 1904, Własność prywatna, Wikipedia

1906

stan zdrowia artysty gwałtownie się pogorszył (artysta chorował przez wiele lat na nieuleczalną wówczas kiłę) – w trosce o zabezpieczenie rodziny kupił gospodarstwo w podkrakowskich Węgrzcach, gdzie przeniósł się jesienią. Ciągle pracował: przyjmował gości leżąc, dyktował ciotce Stankiewiczowej swe ostatnie wiersze, próbował rysować węglem przytwierdzonym do usztywnionej deseczką dłoni.

Stanisław Wyspiański
Planty o świcie 1894, Muzeum Narodowe w Krakowie, Wikipedia

1907

Stanisław Wyspiański zmarł w Krakowie 28 listopada, mając zaledwie 38 lat. Jego pogrzeb stał się wielką narodową manifestacją W ostatniej drodze – z kościoła Mariackiego przez Wawel na Skałkę (gdzie został pochowany w krypcie zasłużonych) – towarzyszyło mu kilkadziesiąt tysięcy osób i bicie dzwonu Zygmunta.

Stanisław Wyspiański
Widok z okna pracowni na Kopiec Kościuszki 1904, Muzeum Narodowe w Krakowie, Wikipedia

Ciekawostki:

Nie tak, Panie Boże!

Mimo związku z wieloma instytucjami, Stanisław Wyspiański pozostał artystą „osobnym” i samotnym. Nieufny charakter, poczucie własnej wartości i niespełnienia, brak skłonności do ustępstw, wierność swym koncepcjom – nie ułatwiają mu życia, mnożą konflikty. O jego reformatorskiej pasji i niezależności krążą anegdoty: „Zawsze wszystko urządziłby inaczej, przerobiłby na kopyto własne. Wszak złośliwi mawiali, że już w pierwszym dniu stworzenia byłby przerwał Stwórcy wykrzyknikiem: „Nie tak, Panie Boże!”.”

Panna z dzieckiem

We wrześniu 1900 Stanisław Wyspiański poślubił Teodorę Teofilę Pytko, prostą chłopkę. Była panną z dzieckiem (później usynowionym przez Wyspiańskiego), a artysta miał z nią jeszcze dwoje dzieci zanim pojął ją za żonę.

Hip hop

Praprawnukiem Stanisława Wyspiańskiego jest muzyk hip-hopowy Sokół (Wojciech Sosnowski), który upamiętnił przodka wykonując utwór do wiersza „Niech nikt nad grobem mi nie płacze”, opublikowany w albumie „Poeci” grupy producenckiej WhiteHouse w 2009

Stanisław Wyspiański
Główka Helenki, córki artysty 1900, Muzeum Narodowe w Warszawie, Wikipedia

OO sztuce Stanisława Wyspiańskiego:

Niewyczerpanym źródłem inspiracji dla Stanisława Wyspiańskiego była przyroda. Motywy kwiatów czerpał z obserwacji natury. Latem 1886 powstał Zielnik – zbiór ponad 100 „portretów” polnych kwiatów, rysowanych ostrym ołówkiem z iście japońską pedanterią. Rośliny z Zielnika, przetworzone w nowy typ ornamentu, powracały w całej jego twórczości – w witrażach, polichromii, grafice i na portretach.

Stanisław Wyspiański zna oczywiście „Polonię” Jana Matejki i jego wersję „Ślubów Jana Kazimierza” – jednak projekt witraży dla katedry lwowskiej więcej zawdzięcza późnemu gotykowi niż historycznym płótnom mistrza Jana. Ruchliwe, gwałtownie załamujące się draperie, wyrazista gestykulacja postaci, skłębione łodygi cierni – to wszystko widział artysta w ołtarzu Wita Stwosza (ok. 1447-1533), którego fragmenty szkicował w wolnych chwilach. „Polonia” przypomina mariackie „Zaśnięcie Panny Marii”, a lamentujący lud powtarza gesty „płaczków” z wawelskiego nagrobka Kazimierza Jagiellończyka.

„Wit Stwosz to ojciec duchowy Wyspiańskiego – jego forma dramatyczna i namiętnie ekspresyjna” 
Xawery Dunikowski

Uczulenie na biel ołowianą i kilkakrotne zatrucie powoduje, że artysta odkrywa pastel. Nowa technika pozwala na nowe środki ekspresji: szybkie notowanie wrażeń, impresyjność, ostre natężenie barw.

„Z farbami olejnymi w ciągłej niezgodzie, zdaje się, że mi szkodzą” 

Stanisław Wyspiański w liście z Paryża

Stanisław Wyspiański
Dziewczynka z wazonem z kwiatami 1902,Muzeum Narodowe w Krakowie, Wikipedia

Dzieci z portretów Stanisława Wyspiańskiego – autentycznie i nieupozowane, często śpiące – należą jakby do innego porządku rzeczywistości, jakby były przybyszami z innego świat, do którego dorośli nie mają dostępu. Dziecinne buzie mają wyraz skupionej powagi, smutek w otwartych szeroko oczach, nastrój zadumy i zdziwienia.

 „Malarstwo Wyspiańskiego ma kolosalny ładunek poezji. Można płakać, bo przy poezji powinno się płakać!” 

Tadeusz Kantor

Dekoracje wnętrz Domu Lekarskiego to mistrzowski przykład „sztuki stosowanej”. Został jednak odsunięty od restauracji Zamku, nie powiodły się także jego starania o dyrekturę teatru. U schyłku życia Stanisław Wyspiański pozostał w pewnym sensie malarzem niespełnionym. Portrety i pejzaż, nie mogły zastąpić jego wizyjnych, monumentalnych planów.

„Wielki talent dekoracyjny, któremu potrzeba kościołów, pałaców, gmachów publicznych, by się mógł wypowiedzieć… Przestrzeni! Naród związał malarzowi ręce (…) więc Wyspiański pisał. (…) Mogliśmy byli mieć witraże w katedrze wawelskiej, polichromię kościoła na Jasnej Górze, polichromię Sali w archiwum miejskim i tyle, tyle innych rzeczy… pozostał jeno wstyd i smutek”

Feliks Jasieński

Stanisław Wyspiański w Muzeach:

Stanisław Wyspiański
Chochoły (Planty nocą), 1898-1899, Muzeum Narodowe w Warszawie, Wikipedia
galeria marzeń

Kraków: Muzeum Narodowe – Muzeum UJ – Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu. Można tam podziwiać m. in.:

  • „Wnętrze paryskiej pracowni artysty” namalowany w 1893
  • „Polonia” namalowany w 1893-1894
  • „Planty o świcie” namalowany w 1894
  • „Nasturcje” namalowany w 1895-1896
  • „Strącone Anioły” namalowany w 1896
  • „Bóg Ojciec – Stań się” 1897-1904
  • „Helenka” namalowany w 1900
  • „Dziewczynka w niebieskim kapeluszu” namalowany w 1895
  • „Chaty w Grębowie” namalowany w 1900
  • „Dziewczynka z wazonem z kwiatami” namalowany w 1902
  • „Autoportret” namalowany w 1902
  • „Apollo – System Słoneczny Kopernika” 1904
  • „Widok z okna pracowni na kopiec Kościuszki” namalowany w 1904
  • „Widok z okna pracowni na kopiec Kościuszki w zimowy pogodny dzień” namalowany w 1905
  • „Macierzyństwo” namalowany w 1905
  • „Wieże Kościoła Mariackiego” namalowany w 1905
  • „Krajobraz z Rudawą” namalowany w 1905
  • „Zagroda wiejska w Konarach” namalowany w 1905
  • „Portret artysty z żoną” namalowany w 1907
galeria marzeń

Francja:

  • Paryż: Biblioteka Polska
galeria marzeń

Ukraina:

  • Lwów: Państwowa Galeria Obrazów
galeria marzeń

Łódź: Muzeum Sztuki - Można tam podziwiać m. in.:

  • „Śpiący Mietek” namalowany w 1904
galeria marzeń

Inne miasta Polski:

  • Bytom: Muzeum Górnośląskie
  • Gdańsk: Muzeum Narodowe
  • Lublin: Muzeum Okręgowe
  • Poznań: Muzeum Narodowe
  • Radom: Muzeum Okręgowe
  • Szczecin: Muzeum Pomorza Zachodniego
  • Wrocław: Muzeum Śląskie
  • Kielce: Muzeum Świętokrzyskie – Można tam podziwiać m. in.:

    • „Portret Elizy Pareńskiej” „Macierzyństwo” namalowany w 1905
galeria marzeń

Warszawa: Muzeum Narodowe. Można tam podziwiać m. in.:

  • „Dziewczynka gasząca świecę” namalowany w 1893
  • „Apollo i Melpomena” namalowany w 1896
  • „Chochoły” namalowany w 1898-1899
  • „Żona artysty w chłopskim kaftanie” namalowany w 1902
  • Autoportret” namalowany w 1902
  • „Macierzyństwo” namalowany w 1902
  • „Caritas” namalowany w 1904
  • „Widok z okna pracowni na kopiec Kościuszki w okresie roztopów” namalowany w 1905

Stanisław Wyspiański (1869-1907)

  • WIZJONER SZTUKI: 100% 100%
  • ARTYSTA WSZECHSTRONNY: 100% 100%
  • DRAMATURG I POETA: 100% 100%
  • MISTRZ WITRAŻY: 100% 100%
  • ZNAWCA KULTURY STAROŻYTNEJ: 100% 100%
Stanisław Wyspiański
Ludwik Solski jako stary wiarus w „Warszawiance”, 1904, Wikipedia

CZAS NA ZABAWĘ!

GOTÓW NA GRĘ?